Lênh đênh cái chữ vạn chài

Cái nghèo bao vây sự học

“Xóm chã” là từ dùng để gọi khu vực dân cư sinh sống ở khu vực Cột 5 (phường Hồng Hà, thành phố Hạ Long). Họ sống sát mép nước, chỉ đi vài bước là đến chợ cá Cột 5, lên đến con đường bao biển và khu đô thị mới khá sầm uất của thành phố. Dù cách bờ có mấy bước chân, nhưng cuộc sống của dân cư vạn chài này thì chênh lệch so với “trên bờ” nhiều lắm. Dân chã Cột 5 mưu sinh bằng cách bám biển vật lộn với sóng gió. Những người có tàu thuyền gắn máy có công suất cao có thể ra khơi dài ngày thì cuộc sống đỡ hơn, còn những thuyền nhỏ chỉ quanh quẩn trên vịnh thu nhập chẳng đáng là bao. Tất cả những gì họ khai thác được đều mang bán ngay trên chợ cá Cột 5 vào buổi sáng sớm. Nếu vợ con họ mang tôm cá đi bán thì còn khá, chứ bán qua thương lái thì lại chịu cảnh ép giá. Dù sao chợ cá này cũng mang lại sự sầm uất cho đời sống vạn chài. Thế nhưng nó cũng chỉ diễn ra chóng vánh, chỉ đến khoảng 7 giờ sáng là chợ cá tan, cái nghèo lại lộ diện trên những con thuyền chật hẹp với những khoang cá trống rỗng. Anh Nguyễn Văn Nhất, một dân chã cho biết: “Cuộc sống trên biển lênh đênh lắm. Trời mà thương cho thì được, còn trời không thương là lại đói ngay. Có mùa thì đi một đêm cũng kiếm được một hai trăm, chứ mùa này thì đói lắm. Mấy hôm trước em đi đều chẳng được cái gì lại lỗ cả tiền dầu nữa. Tiền ăn chẳng có, lấy đâu ra tiền cho các cháu ăn học hả anh?”.

Xa lắm giấc mơ đến trường

Chúng tôi lên một chiếc đò của một cô gái còn rất trẻ. Cô tên là Lê Thị Hiền sinh năm 1997. Hiền bộc bạch: “Em làm nghề chèo đò này đã lâu rồi, không chèo đò thì còn biết làm gì. Em chỉ được học hết lớp 3 thôi. Thế cũng là tốt rồi chứ ở đây có ai học lên được cấp 2 đâu. Tất cả đều không học ở trường mà học nhà bà Liên chỉ để biết viết cái chữ…”. Vừa nói, Hiền vừa đưa chiếc điện thoại cũ kĩ ra khoe rằng, đi học cũng có cái tốt là biết… nhắn tin trên điện thoại. Nhìn khuôn mặt em, nhìn nước da nâu vì nắng gió ấy, tôi không tin là em mới 15 tuổi. Mà cũng phải rồi, người dân ở đây có ai là không già trước tuổi đâu! Cứ thấy đôi mắt khắc khoải trên khuôn mặt thơ ngây của cháu Nguyễn Thị Thu cũng đủ nhận ra rằng, cái nghèo và sự học đang ám ảnh họ đến thế nào, ám ảnh cả giấc mơ con trẻ. Đã nghèo rồi nhưng dân chã Cột 5 lại thường đông con. Chị Bùi Thị Thêm, mẹ của 4 đứa bé gái, cho biết: “Khổ lắm anh ạ, em có bốn đứa con gái nhưng… không dám đẻ thêm! Đẻ chúng ra chỉ khổ thôi, có đứa nào được học lên cấp 2 đâu. Con bé Nga là đứa lớn nhất em đã phải gửi về nhờ bà ngoại nuôi cho. Bà ngoại sống ở trên bờ nên cũng đỡ vất vả hơn. Riêng nó được học hết lớp 7 còn lại mấy đứa Thu, Thuý, Nuôi chỉ cố sao hết lớp 5 là tốt lắm rồi. Đời ông bà, bố mẹ đã không biết chữ rồi, đời chúng nó phải cố mà viết được cái chữ…”.

Sáng ra, mấy đứa cháu của bà Tám cứ nhất định đợi bà đưa vào bờ đi học vì không có tiền đi đò của người khác. Và quan trọng hơn cả là đàn cháu thơ ngây ấy biết chắc được rằng, bà nội mình sẽ cho tiền mình đi học. Bà Tám xếp lại những đồng tiền lẻ đưa cho mỗi đứa chừng dăm bảy nghìn. Ít ỏi vậy thôi nhưng đó lại là công sức cả ngày của bà. Dù đã cử đứa lớn nhất dẫn em đi học và mấy đứa cháu đã bước lên bờ rồi nhưng ánh mắt người bà vẫn dõi theo đầy lo lắng. Mà cũng phải thôi, trên bờ biển lổn nhổn toàn đá là đá trơn tuột thế kia, ai dám chắc, những đứa cháu của bà không trượt ngã bao giờ! Tôi nhận ra trong ánh mắt xa xăm của bà có nỗi lo âu con nước vơi đầy, biển trời giông bão, lo cho cả con đường gập ghềnh đến lớp của đàn cháu thơ ngây. Bà cụ Tám làm tôi nhớ, ngày xưa mỗi lần tôi chuẩn bị đến trường là thế nào bà nội tôi lại chạy ra tận ngõ, tìm mọi cách giúi vào cặp tôi một ít tiền lẻ. Có lẽ, trong khó nghèo, những người bà không biết chữ như bà nội tôi, như bà Tám càng thiết tha cho những đứa cháu của mình được đi học.

Xem ra, để biết đọc, biết viết, những đứa trẻ vạn chài chỉ biết dựa vào lớp học của bà giáo Liên. Mà những người có tấm lòng như bà Liên bây giờ thật không nhiều. Thêm nữa, sức khoẻ của bà giáo Liên cũng sa sút dần, lớp học này chẳng biết có thể duy trì đến bao giờ nữa. Cuộc sống của dân vạn chài thì ngày một khó khăn, cá tôm ngày càng khan hiếm, cái sự học của con em họ không biết rồi sẽ đi về đâu? Chia tay bà cụ Tám ra về, chúng tôi bước lên bờ mà lòng nặng trĩu lo âu. Theo quán tính, con đò của bà bị đẩy ra xa. Con đò chênh vênh trên mặt biển mênh mông, chênh vênh như chính tương lai của những đứa trẻ vạn chài…